 |
VISINSKA BOLEST
Visinska bolest je naziv za simptome koji se javljaju pri boravku na visokoj nadmorskoj visini. Obično se javlja iznad 2500m, često pri brzom usponu koji ne dozvoljava telu da se prilagodi. U većini slučajeva radi se o blagom poremećaju koji uključuje glavobolju, gubitak apetita i mučninu i ne zahteva intervenciju lekara. Zbog učestalosti blagog poremećaja mnogi smatraju kako je glavobolja na visini "normalna". Retko napreduje u teži oblik, moždani i plućni edem, koji može biti smrtonosan, posebno ako se ne prepozna. Najbolji način sprečavanja visinske bolesti jeste spor uspon pri čemu se ostavlja dovoljno vremena za aklimatizaciju. Lečenje visinske bolesti podrazumeva prestanak daljeg uspona i silazak, naročito ako simptomi ne prolaze ili se pogoršavaju. Kiseonik i lekovi služe kao pomoć pri silasku. Engleski nazivi i akronimi: Altitude sickness; altitude illness Definicija visine i fiziološke promene Nadmorska visina se može podeliti u nekoliko
kategorija: Normalne promene na visini Svaka osoba koja se nađe na povišenoj nadmorskoj
visini doživeće odredene promene koje su posledica normalnog prilagođavanja
na visinu: Činioci rizika Na razvoj visinske bolesti utiče brzina uspona, nadmorska visina, visina na kojoj planinar spava, te individualna osetljivost. Dobra telesna kondicija ne deluje zaštitno, a pojačani telesni napor na visini povećava mogućnost obolevanja. Genetski činioći takode su odgovorni za visinsku bolest. Većina prethodno postojećih bolesti kao što su hronična opstruktivna bolest pluća ili dijabetes same po sebi ne povećavaju rizik. Predviđanje visinske bolesti Lekari ne mogu predvideti kod koje osobe će
se razviti visinska bolest. Prethodna iskustva osobe s boravkom
na visini dobar su vodič, ali postoje izuzeci. Bilo kakvi testovi
na morskoj visini su korisni u ovu svrhu. Smrtnost Smrtnost od visinske bolesti uopšteno je niska. Smrtni slučajevi planinara u Nepalu dogadaju se u 0.014% slučajeva, a od toga 0.0036% uzrokovano je visinskom bolešću. Kod Britanaca koji su se pokušali popeti iznad 7000 m visinska bolest je uzrokovala smrt u 17% slućajeva. Oblici visinske bolesti Tri su glavna oblika visinske bolesti: akutna visinska bolest, visinski edem (otečenost) mozga i visinski edem pluća.
Gde? Najčešće se javlja u planinama Nepala, švajcarskim i francuskim Alpima te američkim Stenovitim planinama Simptomi? Uključuje niz simptoma kojima je prethodio dolazak na visinu: glavobolja, gubitak apetita, mučnina ili povraćanje, slabost, umor, vrtoglavica i problemi sa spavanjem. Ovo su opšti simptomi koji mogu biti prouzrokovani i drugim stanjima, posebno kod osoba koje se tvrdoglavo pridržavaju plana. Simptomi se obično javljaju 6-12 sati nakon dolaska na novu nadmorsku visinu (mogu se javiti i ranije), a nestaju nakon 1-3 dana ako nema daljeg penjanja. Retko se javlja ispod 2500 m. Može se javiti otečenost udova. Ne postoje fizički znaci posebni za akutnu visinsku bolest, a prisutnost neuroloških simptoma ukazuje na mogućnost postojanja otekline mozga ili drugi poremećaj. Razvoj poremećaja? Uzrok akutne visinske bolesti je nejasan. Simptomi mogu biti rezultat oticanja mozga zbog širenja krvnih sudova (vazodilatacija) usled nedostatka kiseonika. Smatra se kako slični mehanizmi uzrokuju moždani edem koji može predstavljati teži oblik akutne visinske bolesti. Razlike u osetljivosti pojedinaca na visinsku bolest su impresivne i još nisu precizno objašnjene. Lečenje? Odmaranje na istoj nadmorskoj visini često omogućava
prolazak simptoma pa se većina pacijenata oporavlja bez lečenja
za 24-48 h. Lekovi protiv bolova i povraćanja (analgetici,
antiemetici) mogu ublažiti glavobolju i mučninu kod blage
akutne visinske bolesti. Acetazolamid je delotvoran
za ublažavanje poremećaja, iako se najdelotvornija doza još ne
zna, obično se uzima 250 mg svakih osam sati. Deksametazon
(prva doza 8 mg pa 4 mg svakih 6 sati) se takođe može
koristiti za ublažavanje simptoma. Blaga akutna visinska bolest: odmaranje, spuštanje, Aspirin, paracetamol, ibuprofen, lekovi protiv povraćanja, acetazolamid, ginkgo biloba. Teška akutna visinska bolest: spuštanje, evakuacija, kiseonik, deksametazon, hiperbarična komora za olakšavanje spuštanja Visinski plucni edem: spuštanje, evakuacija, kiseonik, nifedipin, hiperbarična komora za olakšavanje spuštanja Visinska bolest nepoznatog tipa: spuštanje, evakuacija, kiseonik, nifedipin, komora za spuštanje
Edem (oteklina, skupljanje tečnosti u mozgu) mozga obično dolazi posle akutne visinske bolesti; može biti uzrok kome i smrti. Simptomi? Prvi simptomi su određeni mentalni poremećaji i promena ponašanja koje pacijent i okolina obično ignorišu. Glavobolja, mučnina i povraćanje, halucinacije, dezorijentacija i zbunjenost se često viđaju; grčeviti napadi su ređi. Klinički znakovi su: Učestalost? Kao i akutna visinska bolest, učestalost edema mozga zavisi od brzine uspona i nadmorske visine, a javlja se kod manje od 0.001% osoba na visini od 2500 m te 1% na 4000-5000 m. Lecenje? Potreban je hitan silazak ili evakuacija jer odlaganje može biti fatalno. Deksametazon (prva doza 8 mg pa posle toga 4 mg svakih 6 sati) obično ublažava simptome i olakšava evakuaciju. Kiseonik takođe olakšava evakuaciju. Hiperbarične komore olakšavaju simptome i samostalan silazak. I nakon spuštanja potrebno je nastaviti lečenje jer oporavak može biti spor.
Visinski edem pluća javlja se obično 2-3 dana nakon dolaska na određenu nadmorsku visinu. Uzrok je nepoznat, a odgovornim se smatraju mestimična povećanja pritiska u plućima, upala i poremećaj u odstranjivanju viška tečnosti. Simptomi? Poremećaj ukljucuje otežano disanje pri naporu koje se pogoršava i postaje otežano i pri mirovanju, suv kašalj, slabost, lako zamaranje i nepodnošenje napora. Kako se bolest pogoršava disanje je sve teže, edem pluća postaje očigledan pa je moguć razvoj kome i smrti. Rani klinički znakovi su ubrzan rad srca (tahikardija), ubrzano disanje (tahipneja), blaga temperatura, i oteklina. Pacijenti imaju nižu zasićenost arterijske krvi kiseonikom nego osobe bez visinske bolesti. Učestalost? Retko se javlja ispod 2500 m. Učestalost je 0.0001% na 2500m, a raste na 2% pri 4000 m. Rizični činioci? Brz uspon, veci telesni napor tokom ili odmah nakon uspona, muški pol, mlade osobe, sklonost pojedinaca. Lečenje? Silazak s visine je glavni princip lečenja. Spuštanje od svega nekoliko stotina metara može poboljšati stanje pacijenta. Kiseonik treba dati ako je dostupan. Nifedipin je delotvoran u lečenju i sprečavanju plućnog edema kod podložnih osoba (prva doza 10 mg na usta, a kasnije 20 mg svakih 12 sati). Prenosna hiperbarična komora omogućuje simulaciju spuštanja. Sastoji se od torbe nepropusne za vazduh koja se puni manualnom pumpom. Potrebno je stalno pumpanje. Komora može uzrokovati klaustrofobiju, a ležanje može otezati disanje. Usprkos ovim problemima komora je vrlo popularna i nose je mnoge veće ekspedicije. Preporuke za aklimatizaciju - iznad 3000 m visinu na kojoj se spava povećavati
samo 300-600 m na dan
1. Potpuno je normalno dobiti visinsku bolest.
Nije potrebno i umreti od nje.
|
||
 |
|||
 |
|||
 |
|||
 |
|||
 |
|||
 |
|||
 |
|||
|
